ICDT – Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số (Kết hợp góc nhìn của GS. Viện sĩ Nguyễn Quốc Sỹ – Viện trưởng Viện Công nghệ VinIT)

Trong cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo, Trung Quốc đang đẩy mạnh chiến lược “Dữ liệu miền Đông – Điện toán miền Tây”. Hàng loạt trung tâm dữ liệu được chuyển từ các đô thị ven biển về khu vực nông thôn, miền núi phía Tây, tiêu biểu là tỉnh Quý Châu. Mục tiêu chính là tận dụng quỹ đất rộng, khí hậu mát mẻ và nguồn năng lượng tái tạo dồi dào để đáp ứng nhu cầu điện toán ngày càng lớn của AI.

Câu hỏi đặt ra với Việt Nam là liệu có nên học theo mô hình này, và học theo cách nào để tránh những hạn chế đã bộc lộ.

Góc nhìn chuyên gia năng lượng

Viện sĩ Nguyễn Quốc Sỹ, Viện trưởng Viện Công nghệ VinIT, chuyên gia hàng đầu về năng lượng và công nghệ cao với hơn 30 năm nghiên cứu tại Nga, đánh giá việc đặt trung tâm dữ liệu tại các vùng có lợi thế năng lượng tái tạo là hướng đi đúng về mặt kỹ thuật.

Theo ông, trung tâm dữ liệu tiêu thụ điện năng rất lớn và liên tục. Nếu đặt tại khu vực phụ thuộc nhiều vào nguồn điện truyền thống, chi phí vận hành và áp lực môi trường sẽ tăng cao. Ngược lại, những nơi có khí hậu mát giúp giảm chi phí làm mát máy chủ, đồng thời gần nguồn điện gió, điện mặt trời sẽ mang lại lợi thế kép: vừa tiết kiệm chi phí, vừa hỗ trợ tiêu thụ lượng điện tái tạo dư thừa – vốn là bài toán phổ biến khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng nhanh.

“Năng lượng và điện toán ngày càng gắn kết chặt chẽ. AI không thể phát triển nếu thiếu hạ tầng điện ổn định với chi phí hợp lý. Việc quy hoạch trung tâm dữ liệu phải được đặt trong tổng thể quy hoạch năng lượng quốc gia,” GS. Nguyễn Quốc Sỹ nhấn mạnh.

Ông cũng lưu ý rằng nếu chỉ tập trung xây dựng hạ tầng mà thiếu hệ sinh thái ứng dụng và nhân lực đi kèm, hiệu quả lan tỏa kinh tế sẽ rất hạn chế.

Phân tích chính sách từ ICDT

Từ góc độ chính sách và chuyển đổi số, ICDT nhận thấy chiến lược của Trung Quốc có những điểm mạnh đáng tham khảo, nhưng cũng bộc lộ rõ một số hạn chế.

Điểm mạnh:

• Tư duy phân bổ hạ tầng theo lợi thế vùng miền.
• Gắn mục tiêu phát triển AI với định hướng phát triển các khu vực kém lợi thế.
• Sử dụng trung tâm dữ liệu như một “bộ hấp thụ” điện tái tạo dư thừa.

Hạn chế:

• Tác động đến việc làm và thu nhập của người dân địa phương còn khiêm tốn.
• Chi phí đầu tư hạ tầng lớn, dễ tạo áp lực nợ công cho địa phương.
• Thiếu hệ sinh thái doanh nghiệp và ứng dụng xung quanh, khiến nhiều trung tâm dữ liệu trở thành “ốc đảo công nghệ”.

Thực tế tại Quý Châu cho thấy, dù GDP tăng trưởng khá, tốc độ tăng thu nhập người dân lại không tương xứng với quy mô đầu tư vào trung tâm dữ liệu.

Định hướng cho Việt Nam

ICDT cho rằng Việt Nam nên học hỏi có chọn lọc, thay vì sao chép nguyên mẫu. Một số định hướng chính sách cần được cân nhắc:

Thứ nhất, quy hoạch trung tâm dữ liệu phải gắn chặt với quy hoạch năng lượng tái tạo. Ưu tiên các khu vực có lợi thế về điện gió, điện mặt trời và điều kiện khí hậu phù hợp như Tây Nguyên, một số tỉnh miền núi phía Bắc và duyên hải Nam Trung Bộ.

Thứ hai, hạ tầng điện toán cần được triển khai song song với nhu cầu ứng dụng thực tiễn. Trung tâm dữ liệu nên phục vụ trực tiếp các bài toán AI Agent trong nông nghiệp, truy xuất nguồn gốc, chính quyền số, logistics và y tế, thay vì chỉ chạy đua về công suất.

Thứ ba, cần xây dựng cơ chế hợp tác công – tư rõ ràng, minh bạch để chia sẻ rủi ro và lợi ích, tránh để địa phương gánh quá nhiều chi phí ưu đãi.

Thứ tư, đầu tư hạ tầng cứng phải đi đôi với phát triển nhân lực, dữ liệu và hệ sinh thái phần mềm. Chỉ khi có đủ năng lực vận hành, khai thác và sáng tạo ứng dụng, hạ tầng mới thực sự tạo giá trị bền vững.

Cuối cùng, việc đánh giá hiệu quả không chỉ dừng ở công suất máy chủ, mà cần đo lường tác động đến việc làm chất lượng cao, tiêu thụ năng lượng tái tạo, giá trị ứng dụng AI và đóng góp vào chủ quyền dữ liệu quốc gia.

Kết luận

Chiến lược đưa trung tâm dữ liệu về nông thôn của Trung Quốc phản ánh tư duy dài hạn về hạ tầng số và năng lượng trong kỷ nguyên AI. Tuy nhiên, để những khoản đầu tư này thực sự trở thành động lực phát triển, cần có hệ sinh thái đồng bộ và chính sách phù hợp.

Với Việt Nam, cơ hội nằm ở việc kết hợp lợi thế năng lượng tái tạo với nhu cầu chuyển đổi số thực tiễn. Nếu quy hoạch tốt, gắn kết chặt chẽ giữa năng lượng – điện toán – ứng dụng AI, trung tâm dữ liệu hoàn toàn có thể trở thành điểm tựa quan trọng cho phát triển kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

ICDT sẵn sàng đồng hành cùng các cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp trong việc nghiên cứu, tư vấn và triển khai các mô hình phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Trân trọng,

Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số (ICDT)