Trong giai đoạn phát triển mới, các loại khoáng sản chiến lược như đất hiếm, vàng, đá quý, vonfram và một số khoáng sản kim loại khác ngày càng giữ vị trí quan trọng đối với nền kinh tế và vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, để biến tài nguyên thành giá trị bền vững, bài toán không còn dừng ở khai thác và chế biến. Yêu cầu cốt lõi hiện nay là phải bảo đảm minh bạch nguồn gốc, kiểm soát môi trường và an toàn vận hành theo thời gian thực.

Hệ thống quản lý và truy xuất nguồn gốc số (UID) tích hợp quan trắc môi trường tự động chính là hạ tầng cần thiết để đáp ứng những yêu cầu đó.

Nhu cầu đang trở nên cấp bách

Có bốn lý do chính khiến việc đầu tư hệ thống này ngày càng cần thiết với nhiều mỏ khoáng sản chiến lược.

Thứ nhất là đặc thù của tài nguyên và quy trình sản xuất. Nhiều loại khoáng sản gắn liền với yếu tố nhạy cảm về môi trường, hóa chất độc hại hoặc các rủi ro an toàn khác. Nếu thiếu cơ chế giám sát liên tục, nguy cơ ảnh hưởng đến người lao động, nguồn nước và hệ sinh thái xung quanh sẽ rất lớn.

Thứ hai là yêu cầu quản lý nhà nước ngày càng cao. Các quy định mới về quản lý khoáng sản và truy xuất nguồn gốc số đòi hỏi phải kiểm soát chính xác sản lượng thực tế, ngăn chặn thất thoát, khai thác trái phép và giám sát chặt chẽ các chỉ số môi trường trong suốt quá trình hoạt động.

Thứ ba là rào cản từ thị trường quốc tế. Các thị trường xuất khẩu lớn đang áp dụng ngày càng nghiêm ngặt tiêu chuẩn ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị). Sản phẩm khoáng sản muốn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu cần chứng minh được nguồn gốc minh bạch và đáng tin cậy – điều mà nhiều đối tác gọi là “hộ chiếu số” của sản phẩm.

Thứ tư là hiệu quả quản trị. Hệ thống truy xuất gắn với quan trắc tự động giúp rút ngắn thủ tục kiểm tra, giảm rủi ro bị đối tác từ chối hoặc trả hàng, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý nắm bắt chính xác hoạt động thực tế.

Tóm lại, đây không còn là hạng mục “nên làm”, mà đang dần trở thành điều kiện để dự án khoáng sản vận hành thương mại một cách bền vững và được thị trường quốc tế chấp nhận.

Hướng tiếp cận kỹ thuật phù hợp

Một hệ thống hiệu quả thường được thiết kế theo hướng tích hợp nhiều lớp công nghệ:

• Thu thập dữ liệu tại hiện trường thông qua trạm cân, cảm biến môi trường, thiết bị nhận diện và gắn mã định danh.
• Kết nối và truyền dữ liệu an toàn về trung tâm quản lý.
• Lưu trữ và bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu.
• Cổng truy xuất dành cho cơ quan quản lý và đối tác thương mại.
• Cơ chế cảnh báo và hỗ trợ khóa quy trình khi các chỉ số vượt ngưỡng cho phép.

Điểm then chốt không nằm ở việc số hóa thật nhiều dữ liệu, mà là số hóa đúng những dữ liệu ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định quản lý, kiểm soát rủi ro và uy tín thương mại.

Năng lực và sự sẵn sàng của ICDT

ICDT đánh giá đây là nhóm dự án nằm đúng trong năng lực cốt lõi mà Viện đang phát triển.

Về truy xuất nguồn gốc số, ICDT đã và đang tư vấn, thiết kế các hệ thống với tư duy “số hóa đúng thứ cần quản lý”. Kinh nghiệm này hoàn toàn có thể được điều chỉnh và nâng cấp để phù hợp với đặc thù của từng loại khoáng sản.

Về quan trắc và tích hợp dữ liệu, Viện có kinh nghiệm kết nối thông tin từ thiết bị IoT và cảm biến hiện trường vào nền tảng số, đồng thời thiết kế cơ chế cảnh báo khi phát sinh bất thường.

Về kiến trúc bảo mật và minh bạch, ICDT chủ trương xây dựng các nền tảng dữ liệu có tính toàn vẹn cao, bảo đảm thông tin về sản lượng và môi trường sau khi ghi nhận khó bị can thiệp tùy tiện. Điều này đáp ứng yêu cầu của cả cơ quan quản lý lẫn đối tác quốc tế.

Ngoài giải pháp công nghệ, ICDT sẵn sàng hỗ trợ xây dựng quy trình vận hành, đào tạo nhân sự và chuyển giao năng lực quản trị dữ liệu cho chủ đầu tư cũng như cơ quan địa phương.

Định hướng đồng hành

ICDT sẵn sàng tham gia các dự án thuộc nhóm này với các vai trò phù hợp: tư vấn xây dựng báo cáo kinh tế – kỹ thuật, thiết kế kiến trúc hệ thống, phát triển nền tảng phần mềm và cổng truy xuất, hỗ trợ kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý, cũng như đào tạo và chuyển giao công nghệ.

Chúng tôi cho rằng, giá trị lâu dài của các dự án khoáng sản chiến lược không chỉ phụ thuộc vào trữ lượng và công nghệ chế biến, mà còn phụ thuộc vào việc Việt Nam có làm chủ được lớp hạ tầng số – môi trường – truy xuất hay không. Đây chính là phần việc ICDT sẵn sàng đồng hành.

Công nghệ phải phục vụ quản trị tài nguyên bền vững và nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng chiến lược toàn cầu.

Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số (ICDT)