Trong hợp tác quốc tế về khoa học, công nghệ và chuyển giao công nghệ, nhất là với các đối tác có thế mạnh sâu như Liên bang Nga, Việt Nam đang đứng trước một lựa chọn chiến lược: tiếp tục đi theo lối mòn “mua – nhận – phụ thuộc”, hay chuyển sang mô hình hợp tác bình đẳng để thực sự làm chủ công nghệ trên chính mảnh đất của mình.
Nếu không thay đổi cách tiếp cận, nguy cơ lớn nhất không phải là thiếu biên bản ghi nhớ, mà là sau nhiều năm hợp tác, Việt Nam vẫn chỉ dừng lại ở vị thế người sử dụng, trong khi tri thức cốt lõi, năng lực sáng tạo và quyền chủ động vẫn nằm ngoài tay.
- Bình đẳng nguồn lực – Điều kiện sống còn để tránh “hợp tác một chiều”
Hợp tác chỉ bền vững khi hai bên cùng đóng góp nguồn lực tương xứng. Một bên mang công nghệ nguồn và chuyên gia đầu ngành, bên kia mang tài chính, nhân lực tiếp nhận, hạ tầng và quyền sở hữu trí tuệ tương ứng.
Nếu thiếu sự cân bằng này, hợp tác dễ biến thành hình thức “xin – cho” trá hình. Kết quả thường thấy là công nghệ được chuyển giao ở mức bề mặt, trong khi năng lực làm chủ thực sự không hình thành. Việt Nam đã trải qua không ít bài học về việc tiếp nhận công nghệ nhưng không nắm được “linh hồn” của nó. Tiếp tục đi theo hướng đó sẽ khiến khoảng cách công nghệ ngày càng nới rộng, thay vì được thu hẹp.
- Định hướng sản phẩm – Chỉ có sản phẩm thực tế mới chứng minh được hiệu quả chuyển giao
Đánh giá hợp tác bằng số lượng biên bản ghi nhớ hay đề tài nghiên cứu là cách làm dễ tạo ảo tưởng về thành tích. Tiêu chí duy nhất có ý nghĩa là sản phẩm công nghệ cụ thể, có khả năng thương mại hóa và ứng dụng thực tiễn.
Chỉ khi cùng nhau nghiên cứu, thiết kế, chế tạo và đưa sản phẩm ra đời, kỹ sư và nhà khoa học Việt Nam mới thực sự hấp thụ, làm chủ và tiếp tục sáng tạo. Nếu không đặt sản phẩm làm trung tâm, mọi hoạt động chuyển giao dễ rơi vào vòng luẩn quẩn của các hội thảo, báo cáo và đề tài “xong rồi để đó”. Hệ quả là nguồn lực bị tiêu hao, trong khi năng lực công nghệ quốc gia gần như không được nâng lên tương xứng.
- Địa điểm triển khai – Công nghệ chỉ trở thành tài sản quốc gia khi được ươm mầm trên đất Việt
Đây là nguyên tắc mang tính quyết định. Công nghệ chỉ thực sự thuộc về Việt Nam khi toàn bộ quá trình nghiên cứu ứng dụng, lắp ráp, vận hành và sản xuất được tiến hành ngay tại nội địa.
Nếu các hoạt động then chốt vẫn diễn ra ở nước ngoài, Việt Nam sẽ mãi chỉ là thị trường tiêu thụ hoặc nơi lắp ráp gia công. Nguồn nhân lực nội địa thiếu môi trường thực chiến, năng lực tự chủ khó hình thành, và khi đối tác thay đổi chiến lược, chúng ta dễ rơi vào thế bị động. Ngược lại, khi đại bản doanh và chuỗi thực thi được đặt tại Việt Nam, mọi tri thức, kinh nghiệm và quyền chủ động sẽ được tích lũy thành tài sản quốc gia.
Cảnh báo từ thực tiễn
Nếu không kiên trì thực hiện đúng ba nguyên tắc trên, Việt Nam có thể tiếp tục chứng kiến cảnh “hợp tác nhiều nhưng làm chủ ít”. Nguồn lực tài chính và nhân lực bị phân tán, trong khi năng lực công nghệ cốt lõi vẫn phụ thuộc bên ngoài. Trong các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo, năng lượng mới, vật liệu mới và hạ tầng số, sự phụ thuộc này sẽ trở thành điểm yếu mang tính dài hạn.
Ngược lại, nếu xác định rõ và thực thi nghiêm các nguyên tắc bình đẳng nguồn lực, định hướng sản phẩm và triển khai tại Việt Nam, hợp tác quốc tế sẽ trở thành công cụ hữu hiệu để nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, thay vì chỉ là kênh mua sắm công nghệ từ bên ngoài.
Thời gian không chờ đợi. Mỗi dự án hợp tác được thiết kế sai nguyên tắc hôm nay sẽ để lại hệ quả phụ thuộc kéo dài nhiều năm sau. Ngược lại, mỗi dự án được thiết kế đúng sẽ góp phần tích lũy năng lực làm chủ – thứ tài sản quan trọng nhất của một quốc gia trong kỷ nguyên công nghệ.
Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số (ICDT)
Hợp tác để làm chủ. Làm chủ để không phụ thuộc.

